Picaduras de carrachas e enfermidade de Lyme: como previlas e que facer se atopamos unha

Presentación clínica

Unha carracha adherida debe retirarse canto antes. Pero atopar unha carracha non equivale a ter a enfermidade de Lyme e non xustifica, por si só, prescribir antibióticos. Resumimos seis preguntas prácticas para previr, recoñecer e manexar estas situacións.

1. Que é a enfermidade de Lyme e que complicacións pode producir?

A borreliose de Lyme é unha infección provocada por espiroquetas do complexo Borrelia burgdorferi, transmitidas por determinadas especies de carrachas do xénero Ixodes. A súa manifestación inicial máis característica é o eritema migratorio: unha placa avermellada que se expande progresivamente, aparece días ou semanas despois da picadura e non ten por que presentar o clásico aspecto de diana.

Manifestación	Que podemos atopar	Relevancia clínica
Cutánea precoz	Eritema migratorio, ás veces acompañado de cansazo, cefalea, mialxias ou artralxias.	Se a lesión é típica e a exposición é compatible, o diagnóstico é clínico; non hai que agardar por unha seroloxía.
Neurolóxica	Parálise facial, radiculoneurite dolorosa, neuropatías ou meninxite.	Require estudo e tratamento específico; algunhas formas son potencialmente graves.
Cardíaca	Palpitacións, dispnea, presíncope ou síncope; alteracións da condución.	Os bloqueos da condución significativos poden requirir ingreso e monitorización.
Articular	Artrite, habitualmente con tumefacción evidente dunha articulación grande.	Precisa un tratamento máis prolongado ca a enfermidade cutánea precoz.

Clave diagnóstica: no eritema migratorio típico, o resultado da seroloxía pode ser negativo nas fases temperás. Non se debe agardar pola seroloxía para iniciar o tratamento nin solicitala de maneira rutineira tras unha picadura en pacientes asintomáticos.

2. En que zonas de España existe maior risco?

O risco concéntrase especialmente en ambientes húmidos e boscosos do norte peninsular, especialmente en Galicia e o País Vasco, ademais de focos en Asturias, Cantabria, Navarra, zonas pirenaicas e outros enclaves montañosos.

Non confundir «norte de España» con «zona de alta endemicidade». A exposición debe valorarse a escala local: concello, contorno, presenza de Ixodes ricinus, detección repetida de Borrelia e casos humanos autóctonos. A simple presenza de carrachas, ou vivir nunha comunidade autónoma determinada, non abonda para indicar profilaxe.

Que indica risco epidemiolóxico local?

1Vector

Presenza de Ixodes ricinus, especialmente ninfas, na vixilancia da zona.

2Circulación de Borrelia

Detección repetida da bacteria en carrachas do contorno.

3Casos humanos

Enfermidade autóctona documentada, xunto cun hábitat e unha exposición compatibles.

Esquema conceptual, non mapa de endemicidade nin sistema de puntuación validado.

3. Como previr as picaduras?

Infografía · Antes, durante e despois de saír ao campo

1ANTES

Camiños despexados; pantalón longo por dentro dos calcetíns ou das botas; manga longa, calzado pechado e roupa clara. Repelente autorizado fronte ás carrachas (DEET, icaridina/picaridina ou IR3535), segundo a etiqueta.

2DURANTE

Evitar a herba alta, os matos e a follaxe do chan. Revisar periodicamente a pel e a roupa, especialmente se o contacto coa vexetación é frecuente.

3AO VOLVER

Revisión corporal completa e ducha, preferiblemente nas primeiras 2 horas. Lavar ou secar a roupa con calor; revisar a mochila, o calzado e os animais de compañía.

En nenos, durante o embarazo e noutras situacións especiais, respectar estritamente as indicacións de idade e uso do repelente. As pulseiras «anticarrachas» non demostraron unha eficacia suficiente.

4. Onde e como debemos buscalas?

A picadura pode pasar inadvertida. A revisión debe ser sistemática e de todo o corpo, cun espello ou coa axuda doutra persoa para as zonas difíciles de ver.

Infografía · Zonas que non debemos esquecer

Coiro cabeludo e liña do cabelo

Detrás das orellas

Axilas

Embigo e cintura

Ingles

Detrás dos xeonllos

Debaixo dos calcetíns

Pregamentos e outras zonas ocultas

Nos nenos: especial atención á cabeza e ao pescozo

Revisar tamén a roupa, o calzado, a mochila e os animais domésticos.

5. Se atopamos unha carracha adherida, como debemos retirala?

A recomendación avalada polas guías IDSA/AAN/ACR e AHA/Cruz Vermella é retirala inmediatamente mediante tracción mecánica, con pinzas de punta fina ou cun dispositivo específico.

Infografía · Cinco pasos

1. Lavar as mans e limpar as pinzas, se é posible.
2. Introducir as puntas entre a pel e o corpo da carracha, suxeitando as pezas bucais ou a zona de inserción, non o abdome.
3. Tirar cara arriba, amodo e de maneira continua, con presión uniforme; sen xiros nin tiróns.
4. Comprobar que a carracha saíu completa.
5. Limpar a zona e as mans; anotar a data e o lugar da exposición.

O que NON se debe facer: queimar a carracha, aplicar aceite, vaselina, alcohol ou outras substancias para que se desprenda, esmagala ou tirar bruscamente.

E retirala facendo xirar a carracha cun dedo? Bucher e Gaide describen esta técnica nunha breve comunicación dermatolóxica (publicada en 2026). É interesante, pero non debe presentarse como equivalente á técnica recomendada polas guías: o traballo non constitúe unha comparación clínica robusta e as recomendacións de primeiros auxilios favorecen as pinzas finas.

Que debemos vixiar despois?

Durante as seguintes 4–6 semanas, prestar atención a unha lesión que medra progresivamente, febre, cefalea, mialxias, artralxias ou mal estado xeral. Unha pequena reacción local que diminúe en 24–48 horas non é o mesmo ca un eritema migratorio.

Derivación urxente: síncope, dispnea, dor torácica, confusión, rixidez intensa da caluga, manifestacións neurolóxicas relevantes ou deterioración rápida. A febre alta, un exantema xeneralizado ou unha escara negrexa tamén obrigan a valorar outras enfermidades transmitidas por carrachas.

6. Cando tratar e como tratar?

É fundamental diferenciar a profilaxe tras unha picadura nunha persoa asintomática do tratamento dunha infección xa establecida.

A. Picadura sen síntomas: profilaxe con doxiciclina?

Non se recomenda de maneira rutineira. Segundo as guías estadounidenses IDSA/AAN/ACR, só se pode considerar unha dose única cando se cumpren conxuntamente todos os seguintes criterios de alto risco:

Algoritmo · Profilaxe tras unha picadura

Carracha retirada · paciente ASINTOMÁTICO

↓

Identificouse unha especie vectora de Ixodes E a exposición produciuse nunha zona de alta endemicidade local E a fixación durou ≥36 horas E transcorreron ≤72 horas desde a retirada?

↓

NON / NON SE PODE CONFIRMARSen profilaxe sistemática. Rexistrar a exposición, informar e vixiar os síntomas.

SI, CÚMPRENSE TODOSValorar individualmente a doxiciclina nunha dose única, tras revisar as contraindicacións e o protocolo local.

Se aparecen síntomas → xa non falamos de profilaxe: valoración diagnóstica e tratamento segundo a enfermidade.

Adaptación didáctica de IDSA/AAN/ACR 2020. As recomendacións europeas non son uniformes e algunhas desaconsellan a profilaxe rutineira; a indicación en España debe individualizarse.

Profilaxe nunha picadura de alto risco	Pauta	Condicións
Adultos	Doxiciclina 200 mg por vía oral, unha soa vez	Iniciar nas primeiras 72 horas tras retirar a carracha; valorar alerxia ás tetraciclinas, embarazo, lactación, interaccións e efectos adversos. Non substitúe a observación.
Nenos	Doxiciclina 4,4 mg/kg por vía oral, unha soa vez (máximo 200 mg)

A recomendación dunha dose única procede da guía IDSA/AAN/ACR; non é unha indicación universal para todas as picaduras en España. Administrar con abundante auga e non inmediatamente antes de deitarse, para reducir o risco de esofaxite.

Que NON solicitar tras unha picadura asintomática: seroloxía de Borrelia de maneira rutineira nin análise microbiolóxica da carracha para decidir se a persoa está infectada. Identificar a especie si pode axudar a estimar o risco.

B. E se xa hai eritema migratorio ou clínica compatible?

Un eritema migratorio típico no contexto epidemiolóxico apropiado constitúe un diagnóstico clínico e debe tratarse sen agardar polos resultados serolóxicos. Os seguintes son os réximes recollidos para a enfermidade precoz localizada (eritema migratorio) na guía IDSA/AAN/ACR:

Antibiótico	Adultos	Nenos	Duración
Doxiciclina	100 mg cada 12 h, por vía oral	4,4 mg/kg/día repartidos en 2 tomas (máx. 200 mg/día)	10 días
Amoxicilina	500 mg cada 8 h, por vía oral	50 mg/kg/día repartidos en 3 tomas (máx. 500 mg/toma)	14 días
Cefuroxima axetilo	500 mg cada 12 h, por vía oral	30 mg/kg/día repartidos en 2 tomas (máx. 500 mg/toma)	14 días

As pautas están extraídas das táboas 3 e 4 da guía IDSA/AAN/ACR 2020. Adaptar á idade, situación clínica, alerxias, embarazo, función renal cando proceda e protocolos locais. A azitromicina resérvase como alternativa de segunda liña se non se poden utilizar as opcións principais.

Se a enfermidade non é só cutánea…	Orientación segundo a guía
Neuroborreliose sen afectación parenquimatosa	Tratamento dirixido durante 14–21 días, oral ou intravenoso segundo a manifestación e a situación clínica.
Cardite de Lyme	14–21 días; valorar o ingreso, o ECG e o tratamento intravenoso nos casos graves.
Artrite de Lyme	Tratamento antibiótico oral inicial durante 28 días.

Atención ao diagnóstico diferencial. Tras unha picadura, a febre alta, unha escara de inoculación ou un exantema non deben atribuírse automaticamente á enfermidade de Lyme. O material facilitado lembra que, se se sospeita unha rickettsiose, a doxiciclina debe iniciarse precozmente sen agardar pola confirmación microbiolóxica.

PARA LEMBRAR

1. Previr: roupa protectora, repelentes autorizados e revisión corporal.
2. Retirar: canto antes, con pinzas finas e tracción vertical constante.
3. Vixiar: lesión vermella expansiva e síntomas xerais, neurolóxicos, cardíacos ou articulares.
4. Non medicalizar de maneira rutineira: a picadura asintomática non require seroloxía nin antibióticos automáticos.
5. Tratar: profilaxe só en situacións seleccionadas de alto risco; eritema migratorio típico = tratamento completo.

Bibliografía utilizada

1. Lantos PM, et al. Clinical Practice Guidelines by IDSA, AAN and ACR: 2020 Guidelines for the Prevention, Diagnosis, and Treatment of Lyme Disease. Clinical Infectious Diseases. 2021;72:e1–e48. DOI: 10.1093/cid/ciaa1215.
2. Hewett Brumberg EK, et al. 2024 American Heart Association and American Red Cross Guidelines for First Aid. Circulation. 2024;150:e519–e579. DOI: 10.1161/CIR.0000000000001281.
3. Bucher D, Gaide O. A simple method to remove ticks, no tools needed. J Eur Acad Dermatol Venereol. 2026;40:e187–e188. DOI: 10.1111/jdv.70145.